Afweer is niet het probleem

Wat zelfbescherming ons kan leren over het gedrag van cliënten

Een cliënt vertelde tijdens een gesprek dat hij eigenlijk heel graag iets wilde veranderen in zijn leven. Hij wist precies wat hem tegenhield. Hij moest meer voor zichzelf opkomen. Minder rekening houden met wat anderen van hem vonden. Meer vertrouwen op zijn eigen keuzes. Hij kon het allemaal goed uitleggen. Toch gebeurde er weinig.

Elke keer wanneer hij een stap wilde zetten, vond hij wel een reden om het niet te doen. Hij stelde een beslissing uit, twijfelde opnieuw en kwam uiteindelijk weer terug bij dezelfde situatie.

Als begeleider kan het verleidelijk zijn om dan te denken: Maar je weet toch wat je wilt? Waarom doe je het dan niet? Misschien ligt het antwoord echter ergens anders. Misschien probeert dit gedrag de cliënt ergens tegen te beschermen.

Gedrag heeft vaak een functie

We kijken in begeleiding gemakkelijk naar gedrag dat iemand wil veranderen. Iemand stelt geen grenzen. Iemand vermijdt moeilijke gesprekken. Iemand maakt zichzelf voortdurend verantwoordelijk voor anderen. Iemand stelt belangrijke keuzes uit. Of iemand trekt zich juist terug zodra iets dichtbij komt.

Vanuit onze eigen logica kunnen we daar snel een oordeel of verklaring aan verbinden.

Hij moet meer voor zichzelf opkomen.

Ze moet leren nee zeggen.

Hij moet meer vertrouwen hebben.

Ze moet haar angst overwinnen.

Maar daarmee slaan we soms een belangrijke stap over. Want voordat we ons afvragen hoe gedrag kan veranderen, kunnen we ons ook afvragen: Waarvoor dient dit gedrag?

Zelfbescherming is ooit ergens ontstaan

Veel gedrag dat ons later in de weg kan zitten, heeft niet altijd een negatieve bedoeling gehad. Integendeel. Een manier van reageren kan ooit juist een belangrijke vorm van bescherming zijn geweest.

Misschien heeft iemand geleerd om conflicten te vermijden omdat conflicten vroeger onveilig voelden. Misschien heeft iemand geleerd om vooral goed voor anderen te zorgen omdat waardering en verbondenheid daarvan afhankelijk leken. Misschien heeft iemand geleerd om emoties weg te drukken omdat daar vroeger weinig ruimte voor was. Of misschien heeft iemand zichzelf aangeleerd om voortdurend controle te houden omdat onzekerheid moeilijk te verdragen was.

Wat vandaag beperkend lijkt, kan ooit een heel begrijpelijke manier zijn geweest om met een situatie om te gaan. Dat betekent niet dat het gedrag vandaag nog behulpzaam is. Maar het betekent wel dat we er met andere ogen naar kunnen kijken.

Van oordeel naar nieuwsgierigheid

Voor een counsellor maakt dat een groot verschil. Wanneer we gedrag alleen bekijken als iets wat veranderd moet worden, ligt de oplossing al snel voor de hand. Maar wanneer we gedrag bekijken als mogelijke zelfbescherming, ontstaat er ruimte voor nieuwsgierigheid.

Niet: Waarom doe je dit toch steeds?

Maar bijvoorbeeld: Wat gebeurt er met je wanneer je dit probeert te veranderen?

Of:

Wat maakt het moeilijk om deze stap te zetten?

En misschien nog belangrijker: Waar zou je jezelf mee beschermen als je het anders zou doen?

Dat zijn geen vragen waarmee je een cliënt een verklaring probeert aan te praten. Het zijn uitnodigingen om samen te onderzoeken.

Het gevaar van te snel begrijpen

Juist hier ligt een belangrijke valkuil voor beginnende counsellors. Wanneer je eenmaal verschillende modellen en theorieën leert kennen, wordt het verleidelijk om gedrag snel te herkennen en te benoemen.

Je ziet een patroon. Je denkt te weten waar het vandaan komt. En vervolgens wil je de cliënt helpen om dat patroon te doorbreken. Maar professioneel begeleiden vraagt soms iets anders.

Niet te snel begrijpen.

Een counsellor hoeft niet onmiddellijk te weten waarom iemand doet wat hij doet. Sterker nog: wanneer je als begeleider te snel een verklaring geeft, kan de cliënt die verklaring zelfs overnemen zonder dat hij werkelijk heeft onderzocht wat er bij hem speelt.

Daarom begint goede begeleiding niet bij de vraag: Welke verklaring heb ik voor dit gedrag?

Maar bij: Wat kunnen we samen onderzoeken?

Zelfbescherming vraagt respect

Dat betekent ook dat we voorzichtig moeten zijn met het labelen van gedrag. Wanneer iemand zichzelf klein houdt, kunnen we gemakkelijk zeggen dat hij onzeker is.

Wanneer iemand boos reageert, kunnen we zeggen dat hij niet met kritiek kan omgaan.

Wanneer iemand voortdurend controle probeert te houden, kunnen we zeggen dat hij moeite heeft met loslaten.

Misschien is dat allemaal gedeeltelijk waar. Maar het vertelt nog niet het hele verhaal. Achter gedrag kan een behoefte liggen. Een angst. Een eerdere ervaring. Een overtuiging. Of een manier om zichzelf te beschermen tegen iets wat ooit moeilijk of pijnlijk was.

Door daar ruimte voor te maken, ontstaat vaak meer begrip. Niet alleen bij de counsellor, maar vooral bij de cliënt zelf.

Veranderen begint soms met begrijpen

Dat betekent niet dat een cliënt altijd eerst zijn hele verleden moet begrijpen voordat er iets kan veranderen. Ook hoeft een counsellor niet op zoek te gaan naar de oorsprong van ieder gedrag.

Het gaat om iets eenvoudigers. Wanneer iemand begrijpt wat een bepaald patroon voor hem doet, ontstaat er vaak meer keuzevrijheid.

Dan kan de vraag veranderen van: Waarom doe ik dit steeds?

naar: Wat probeer ik hiermee voor mezelf te bereiken of te voorkomen?

En vervolgens:

Helpt deze manier van reageren mij vandaag nog?

Daar ontstaat ruimte voor verandering. Niet vanuit strijd met jezelf, maar vanuit bewustwording.

De counsellor hoeft het niet op te lossen

Misschien is dat wel een van de belangrijkste lessen voor beginnende counsellors. Wanneer een cliënt gedrag laat zien dat hem belemmert, is het niet onze taak om dat gedrag zo snel mogelijk weg te krijgen.

Onze taak is om samen met de cliënt te onderzoeken wat er gebeurt. Met aandacht. Met nieuwsgierigheid. En zonder meteen te oordelen.

Soms ontdekt een cliënt dan dat een patroon dat hij jarenlang als een probleem heeft gezien, ooit een belangrijke functie heeft gehad. Dat kan een heel ander perspectief geven.

Niet: Wat is er mis met mij?

Maar: Ik heb blijkbaar geleerd mezelf op deze manier te beschermen.

En vanuit dat inzicht kan een nieuwe vraag ontstaan: Wat heb ik nu nodig om het anders te kunnen doen?

Een kleine oefening voor de counsellor

Denk eens aan een gedrag van een cliënt waar je moeite mee hebt. Misschien iemand die steeds dezelfde keuzes maakt. Iemand die blijft twijfelen. Iemand die moeilijk grenzen stelt. Of iemand die zich telkens terugtrekt. Probeer het gedrag deze keer niet meteen te analyseren of te veranderen.

Stel jezelf alleen de vraag:

Als dit gedrag een vorm van zelfbescherming zou zijn, waartegen zou deze persoon zichzelf dan mogelijk beschermen?

Je hoeft het antwoord niet te weten. Het gaat erom dat je blik verandert. Van beoordelen naar onderzoeken. Van oplossen naar begrijpen.

Van wat moet er anders? naar wat gebeurt hier eigenlijk?

Tot slot

Professioneel begeleiden betekent niet dat je voor ieder gedrag een verklaring hebt. Het betekent dat je bereid bent om samen met de cliënt te onderzoeken wat er onder de oppervlakte gebeurt.

Zelfbescherming is daarbij geen excuus voor gedrag en ook geen reden om verandering uit de weg te gaan. Het is een uitnodiging om met meer mildheid en nieuwsgierigheid te kijken.

Want soms verandert gedrag pas echt wanneer iemand niet langer hoeft te vechten tegen een deel van zichzelf, maar begint te begrijpen waarom dat deel ooit is ontstaan.

En misschien is dat precies waar professionele begeleiding begint: niet bij het veranderen van de mens, maar bij het werkelijk proberen te begrijpen wat hem beweegt.

Ter overdenking

Welk gedrag van een cliënt vind jij soms moeilijk te begrijpen? En wat verandert er wanneer je dat gedrag niet als probleem, maar als mogelijke vorm van zelfbescherming bekijkt?

Wil je leren hoe je deze basis in de praktijk brengt? Bekijk dan onze Counsellingopleiding.